Контрагенттер ортосунда карызды которуу (cari virman) эмне?
Контрагенттер ортосунда карызды которуу (cari virman) — бир контрагент эсебиндеги калдыкты акча колдон колго өтпөстөн башка контрагент эсебине өткөрүү. Эң көп кездешкен түрүндө кардарыңыздан алууга тийиш болгон акчаңызды жеткирүүчүңүзгө болгон карызыңызга карата жеткирүүчүгө өткөрүп бересиз, ал эми кардар ошол соманы эми түздөн-түз жеткирүүчүгө төлөйт. Кассада да, банкта да кыймыл болбойт, калдык кайсы контрагенттин үстүндө турганы гана өзгөрөт.
Бул баракта үч тараптуу которуунун мисал менен кантип иштээри, которуу катынын көчүрүүгө болгон тексти, коуу фишинин эки сабы жана өз ара эсептешүүдөн (зачет) айырмасы бар. Контрагент эсебинин дебет-кредит логикасы сизге жаңы болсо, адегенде контрагент эсеби эмне барагын караңыз.
Мисал: үч тараптуу которуу
Yılmaz Ticaret сизге 12.000 ₺ карыз. Сиз да жеткирүүчүңүз Kaya Ambalaj’га 20.000 ₺ карызсыз. Yılmaz Ticaret ошол эле учурда Kaya Ambalaj’дан товар алгысы келет. Үч тарап макулдашат: Yılmaz Ticaret’тин сизге болгон 12.000 ₺ карызы сиздин Kaya Ambalaj’га болгон карызыңызга карата Kaya Ambalaj’га которулат.
| Сиздин жазууларыңызда | Которуудан мурун | Которуу жазуусу | Которуудан кийин |
|---|---|---|---|
| Yılmaz Ticaret (кардар) | 12.000 ₺ карыздар | 12.000 ₺ кредит | 0 ₺ |
| Kaya Ambalaj (жеткирүүчү) | 20.000 ₺ алуучу | 12.000 ₺ дебет | 8.000 ₺ алуучу |
Кассаңыздан акча чыккан жок, кардардан акча кирген жок; бирок алууга тийиш болгон акчаңыз да, карызыңыз да 12.000 ₺ азайды. Ошол эле күнү Kaya Ambalaj өз жазуусунда Yılmaz Ticaret’ке 12.000 ₺ карыз жазат, Yılmaz Ticaret да карызын сизден Kaya Ambalaj’га бугул которот. Үч көчүрмөнүн тең эртеси күнү бири-бирине дал келиши — которуунун туура жүргүзүлгөнүнүн бирден-бир өлчөмү.
Карызды которуу катынын үлгүсү
Которууну жасаган тарап катты даярдап, башка эки тарапка жөнөтөт жана ырасталган түрдө кайра алат. Чарчы кашаадагы жерлерди өз маалыматыңыз менен алмаштырыңыз:
Каттагы которуудан кийинки үч калдыктын өзүнчө жазылышы «арыз» менен «которуу каты» ортосундагы айырма: карсы тарап талапты гана эмес, өз жазуусуна эмне жазарын да көрөт. Word’до даярдап, PDF катары жөнөтүңүз; ырастоо кайтып келмейинче жазууну киргизбеңиз.
Которуу фиши: эки сап, бирдей сумма
Ырастоо келгенден кийин жазууну бир фишке эки сап менен киргизесиз. Касса же банк сабы жок — эгер болсо, жазуу которуу эмес, төлөм алуу жана төлөө болуп калат:
| Контрагент | Дебет | Кредит | Түшүндүрмө |
|---|---|---|---|
| Kaya Ambalaj (жеткирүүчү) | 12.000 ₺ | 24.09.2026 датасындагы которуу каты | |
| Yılmaz Ticaret (кардар) | 12.000 ₺ | 24.09.2026 датасындагы которуу каты |
Түрк бирдиктүү эсептер планында (tek düzen hesap planı) бул — 320 «Жеткирүүчүлөр» эсебине дебет жана 120 «Сатып алуучулар» эсебине кредит жазуусу дегенди билдирет; фиштин түрү жана документтердин тартиби үчүн бухгалтериңиз колдонгон программага ылайыктаңыз. Эки саптын түшүндүрмөсүнө бирдей датаны жазуу маанилүү: алты айдан кийин көчүрмөдө «12.000 ₺ кредит» сабын көргөн адам акчанын кайда кеткенин ошондон түшүнөт.
Контрагентке которуу, өз ара эсептешүү жана банктык которуу
| Операция | Канча тарап? | Акча кыймылдайбы? | Эмне өзгөрөт? |
|---|---|---|---|
| Контрагенттер ортосунда которуу | Эң аз эки өзүнчө фирма | Жок | Калдык бир контрагенттен башкасына өтөт |
| Өз ара эсептешүү (зачет) | Бир фирма, эки тараптуу эсеп | Жок | Бир эле фирманын карызы менен алуучу акчасы бири-биринен кемитилет |
| Банктык которуу | Бир эле эсеп ээси | Ооба | Акча бир банк эсебинен экинчисине өтөт |
Бир эле фирма жаңылыштык менен эки өзүнчө контрагент карточкасында турса да, калдык бирден экинчисине которуу менен өткөрүлөт; бул эсептешүүнү салыштырууда айырма эң көп чыгуучу себептердин бири жана контрагент менен эсептешүүнү салыштыруу кантип жасалат барагында мисал таблица менен түшүндүрүлгөн.
Которууну программада кантип киргизесиз?
«Эсеп Дептери: Карыз жана насыя» колдонмосунда контрагенттер ортосунда өзүнчө которуу фиши жок; панелдеги Которуу баскычы касса жана банк эсептериңиз ортосундагы акча өткөрүү үчүн. Контрагентти которууну эки контрагенттин карточкасына, түшүндүрмөсүнө которуу катынын датасын жазган бирден кыймыл менен киргизесиз: өткөрүлүп берилүүчү контрагенттин карточкасына төлөм алуу, өткөрүп алган жеткирүүчүнүн карточкасына төлөө. Төлөм алуу жана төлөө формаларында кардар да, жеткирүүчү да тандалат. Операциядан кийин эки контрагенттин эсеп көчүрмөсү жаңы калдыктарды көрсөтөт; үч тарапка жөнөтүлө турган ырастоо каты үчүн эсептешүүнү салыштыруу каты үлгүсүндөгү түзүлүштү өзгөртпөстөн колдонсоңуз болот.
Көп берилген суроолор
Контрагенттер ортосунда карызды которуу (cari virman) эмне?
Бул — бир контрагент эсебиндеги калдыкты акча колдон колго өтпөстөн башка контрагент эсебине өткөрүү. Эң көп кездешкени үч тараптуусу: кардарыңыздан алууга тийиш болгон акчаңызды жеткирүүчүңүзгө болгон карызыңызга карата жеткирүүчүгө өткөрүп бересиз. Сиздин жазууларыңызда кардардын карызы жабылат, жеткирүүчүгө карызыңыз ошол эле суммага азаят; кардар эми ошол соманы түздөн-түз жеткирүүчүгө төлөйт.
Контрагентти которуу каты кантип жазылат?
Дата, үч тараптын толук аталышы, которулуп жаткан сумма (сан жана жазуу менен), сумма кайсы алуудан келип чыккан жана кайсы карызга карата өткөрүлүп жаткан, которуудан кийинки калдыктар жана тараптардын мөөрү-кол тамгасы жазылат. Катты которууну жасаган ишкана даярдайт, башка эки тарапка жөнөтөт жана ырасталган түрдө кайтарып алганга чейин жазуу киргизилбейт.
Контрагентти которуу дүмүрчөгү же фиши эмне?
Которуунун бухгалтердик жазуусун көрсөткөн ички документ. Бир фишке эки сап кирет: өткөрүлүп берилүүчү контрагенттин эсебине кредит, өткөрүп алуучу контрагенттин эсебине дебет — экөө тең бирдей сумма жана касса же банк сабы жок. Фиштин түшүндүрмөсүнө которуу катынын датасы жазылат; көчүрмөдөн кыймылды көргөн адам анын негизин ошондон табат.
Которуу менен өз ара эсептешүүнүн (зачет) айырмасы эмнеде?
Өз ара эсептешүү — бир эле фирма менен өз ара карыз жана алуучу акчанын бири-биринен кемитилиши: бир мезгилде кардарыңыз да, жеткирүүчүңүз да болгон фирманын эки калдыгы тең салмакталат. Которуу болсо калдыкты бир контрагенттен башкасына өткөрөт; ишке эң аз эки башка фирма катышат. Иш жүзүндө которуу жазуусу да өз ара эсептешүү фиши менен жүргүзүлгөндүктөн, эки сөз көп учурда бири-биринин ордуна колдонулат.
Контрагентти которууга карсы тараптын ырастоосу керекпи?
Иш жүзүндө — ооба: карызы өткөрүлүп берилген фирма карызын эми кимге төлөй турганын билүүгө тийиш; өткөрүп алган фирма да өз жазуусуна жаңы алуучу акча кошот. Ырастоосуз киргизилген которуу үч тараптын көчүрмөлөрүнүн бири-бирине дал келбеши дегенди билдирет. Жазуу жүзүндөгү ырастоонун укуктук мааниси жана документтердин тартиби боюнча бухгалтериңизге кайрылыңыз.
Банктык которуу менен контрагентти которуу бирдей нерсеби?
Жок. Банктык которуу — бир эле адамдын эки банк эсеби ортосундагы акча өткөрүүсү; чыныгы акча кыймылы бар. Контрагентти которууда акча кыймылдабайт, калдык кайсы контрагенттин үстүндө турганы гана өзгөрөт.
Акыркы жаңыртуу: 2026-09-24
Которуудан кийин эки калдыкты бир экранда көрүңүз
Ар бир контрагенттин кыймылы датасы боюнча жана агымдагы калдыгы менен.
Ким кимге канча карыз экени бир жерде турсун
Акысыз эсеп ачыңыз; кардарлар менен жеткирүүчүлөрдүн калдыктары, которуудан кийинкилери да, көчүрмө менен чогуу даяр болсун.